زندگيش همه خير است و بركت و فضيلت . و اگر شما با آقاى بروجردى بد باشيد ، حتماً آقاى بروجردى در زندگيش يك نقاط ضعفى هم دارد ، مىرويد از راستها هم انتخاب مىكنيد ، هيچ هم دروغ نمىگوييد ، در طول زندگى هشتاد سالهء اين مرد شما مىتوانيد يك عده داستان [ از اين نوع ] پيدا بكنيد ، همه هم داستانهاى راست باشد ، بعد بگوييد اين آقاى بروجردى است . در صورتى كه آقاى بروجردى نه اين است نه آن ، آقاى بروجردى مجموع اينهاست ؛ يعنى انسانى است كه هم آن را داشته و هم اين را . ولى وقتى شما مىخواهيد از آقاى بروجردى يك چهرهء خوب ترسيم كنيد آنها را انتخاب مىكنيد ، دروغ هم نگفته‌ايد ، و وقتى مىخواهيد از آقاى بروجردى يك چهرهء بدى رسم كنيد ، اينها را انتخاب مىكنيد ، دروغ هم نگفته‌ايد . اينهاست كه مىگويند تاريخ را بىارزش كرده ؛ يعنى شما سراغ هر مورخى در دنيا برويد مىبينيد كه در يك قضيه ، تمام وقايع را آنچنان كه بوده است ، اعم از آنچه كه زشت باشد يا زيبا ، ننوشته ، بلكه انتخاب كرده و اين انتخاب برحسب هدفى بوده كه از تاريخ نگارى داشته است . اين جهت است كه مسئلهء ارزش تاريخ مطرح مىشود ؛ يعنى تاريخ به معنى تاريخ نگارى ، تاريخهاى مكتوب ، چقدر قابل اعتماد است و چقدر قابل اعتماد نيست ، كه در همين كتاب « 1 » هم اولين بحثش دربارهء ارزش تاريخ است ، هرچند نام نمىبرد . فرق ميان تحول تاريخ و تطوّر تاريخ مسئلهء مهمى كه بايد عرض كنم اين است كه مسئلهء « محرك تاريخ » يك مسئله است و مسئلهء « فلسفهء تطور تاريخ » مسئلهء ديگر . معمولًا ايندو از يكديگر تفكيك نمىشوند . مىدانيم جامعهء انسانى تحولات زيادى دارد از قبيل انحطاطها ، ترقيها ، جنگها ، صلحها ، رفاهها ، محروميتها و امثال اينها . يك وقت ما جامعهء انسانى را از نظر تنوع ، در تمام طول تاريخ گذشته يك « نوع » مىدانيم كه افرادش عوض مىشوند ، افرادش اين جامعه است ، آن جامعه است ، اين ملت است ، آن ملت است ، ولى افرادى هستند در يك سطح ؛ يعنى آن هم جامعه‌اى است از نوع اين جامعه ، اين هم جامعه‌اى است [ از نوع آن جامعه ] . جامعهء امروز با جامعهء پنج هزار سال پيش [ در نوعيت ] فرقى نكرده ، يعنى يك « نوع » جامعهء انسانى است . در اين صورت دربارهء اينها مسئلهء « محرك اصلى تاريخ » قابل بحث است كه حوادث با ارزش تاريخ « 2 » [ علت اصلى آنها چيست ؟ و به عبارت ديگر ] محرك

--> ( 1 ) [ مقصود كتاب لذات فلسفه است . ] ( 2 ) در كتاب تاريخ چيست ؟ نيز هست كه حوادث تاريخ دو گونه است : حوادث بىارزش و حوادث با ارزش . حوادث بىارزش حوادثى است كه تأثيرى در رويدادهاى بعدى نداشته و در واقع بود و نبود آن تأثيرى در حوادث بعدى نداشته است . حوادث با ارزش حوادثى است كه در اوضاع بعدى تأثير داشته است .